1. Etmek, edilmek,
olmak, olunmak, eylemek, kılmak, kılınmak yardımcı
fiilleriyle kurulan birleşik fiillerde, isim herhangi
bir ses düşmesine veya türemesine uğramazsa bu tür
birleşik fiiller ayrı yazılır:
alay etmek, alt etmek,
arz etmek, arz olunmak, boş olmak, dans etmek, deli
olmak, el etmek, gelin olmak, gider olmak, göç etmek,
hayret etmek, ilân edilmek, ilân etmek, işaret etmek,
kabul etmek, kabul eylemek, kul etmek, kul olmak,
namaz kılmak, namaz kılınmak, not etmek, okumuş olmak,
oyun etmek, sağır olmak, sağ olmak, soracak olmak,
söz etmek, var olmak, yardım etmek, yarış etmek, yok
etmek, yok olmak; azat etmek, terk etmek; angaje olmak.
2. Birleşme sırasında
kelimelerden hiçbiri anlam değişikliğine uğramamışsa
bu tür birleşik kelimeler ayrı yazılır. Bunları şu
alt gruplarda toplayabiliriz:
a. Hayvan türlerinden
birinin adıyla kurulan birleşik kelimeler:
ada balığı, ateş
balığı, çaça balığı, çupra balığı, dil balığı, dülger
balığı, fulya balığı, kedi balığı, kılıç balığı,
kırlangıç balağı, köpek balığı, mercan balığı, mersin
balığı, mürekkep balığı, ördek balığı, ton balığı,
turna balığı, yılan balığı, yunus balığı; acı balık,
bıyıklı balık, dikenli balık.
ardıç kuşu, ateş balığı, bayır kuşu, çalı kuşu,
dalgıç kuşu, deve kuşu, fırtına kuşu, ishak kuşu,
iskele kuşu, kaşıkçı kuşu, muhabbet kuşu, örümcek
kuşu, saka kuşu, tarla kuşu, yağmur kuşu; alıcı
kuş, boğmaklı kuş, makaralı kuş.
ağustos böceği,
ateş böceği, cırcır böceği, gelin böceği, hamam
böceği, hanım böceği, ipek böceği, hız böceği, uçuç
böceği, uğur böceği; ağılı böcek, çalgıcı böcek,
makaslı böcek, sümüklü böcek.
at sineği, cız sineği,
et sineği, ev sineği, meyve sineği, sığır sineği,
sirke sineği, su sineği, uyuz sineği.
deniz yılanı, katır yılanı, mercan yılanı, ok yılanı,
su yılanı; Ankara keçisi, dağ keçisi, Malta keçisi,
yaban keçisi; fındık faresi, firavun faresi, tarla
faresi; dağ sıçanı, tarla sıçanı, yer sıçanı; Beç
tavuğu, dağ tavuğu, orman tavuğu; ada tavşanı, Amerika
tavşanı, Arap tavşanı, yaban tavşanı; haya örümceği,
şeytan örümceği, yer örümceği; bal arzsı, eşek arısı,
yaban arısı; deniz ördeği, Pekin ördeği, yaban ördeği;
Ankara kedisi, Van kedisi; Afrika domuzu, Hint domuzu,
yaban domuzu; su aygırı, su sığırı, su samuru, yaban
koyunu.
b. Bitki türlerinden
birinin adıyla kurulan birleşik kelimeler:
ardıç otu, ayrık
otu, beşparmak otu, boğan otu, canauar otu, çörek
otu, dalak otu, eğrelti otu, engerek otu, geyik
otu, güzelavrat otu, idris otu, kanarya otu, kelebek
otu, kene otu, küstüm otu, melek otu, mercan otu,
nevruz otu, ökse otu, pisipisi otu, taşkıran otu,
yüksük otu; acı ot, sütlü ot.
ateş çiçeği, atlas çiçeği, çadır çiçeği, çuha çiçeği,
güzelhatun çiçeği, ıtır çiçeği, ipek çiçeği, kahkaha
çiçeği, küpe çiçeği, lavanta çiçeği, mahmur çiçeği,
mum çiçeği, peygamber çiçeği, salon çiçeği, saray
çiçeği, telgraf çiçeği, yayla çiçeği, yılan çiçeği,
yıldız çiçeği; ölmez çiçek.
ağı ağacı, avize ağacı, ban ağacı, çubuk ağacı,
dantel ağacı, iğ ağacı, kağıt ağacı, lâle ağacı,
lastik ağacı, mantar ağacı, mercan ağacı, öd ağacı,
pelesenk ağacı, porsuk ağacı, sakız ağacı, süt ağacı,
tespih ağacı; kür ağaç.
altız kökü, boya kökü, eğir kökü, helvacı kökü,
meyan kökü; ek kök, saçak kök, yumru kök.
Amerika elması, dağ elması, deve elması, fil elması,
kiraz elması, pamuk elması, yer elması; çalı dikeni,
demir dikeni, deve dikeni, eşek dikeni, geyik dikeni;
Amerika üzümü, ayı üzümü, Bektaşi üzümü, çavuş üzümü,
deniz üzümü, köpek üzümü, kuş üzümü, tilki üzümü;
Amerika armudu, çakal armudu, dağ armudu, Hint armudu;
at kestanesi, Hint kestanesi, kuzu kestanesi; bardak
eriği, can eriği, çakal eriği, dağ eriği, gövem
eriği, Malta eriği, türbe eriği; çayır mantarı,
horoz mantarı, kav mantarı, keçi mantarı, kuzu mantarı,
yer mantarı; Hint kamışı, su kamışı, şeker kamışı;
dağ nanesi, taş nanesi; ayı gülü, Çin gülü, Japon
gülü, yabangülü; Antep fıstığı, çam fıstığı; çalı
fasulyesi, sırık fasulyesi, soya fasulyesi; Amerika
bademi, Hint bademi, taş bademi; Afrika menekşesi,
Cezayir menekşesi, deniz menekşesi, Frenk menekşesi;
Japon sarmaşığı, kuzu sarmaşığı; Hint inciri, kavak
inciri; armut kurusu, kayısı kurusu; su sarımsağı,
şeker pancarı, kuru fasulye, kuru incir, kuru soğan,
kuru üzüm, salkım söğüt.
UYARI : Çiçek
dışında anlamlar taşıyan baklaçiçeği (renk), narçiçeği
(renk), suçiçeği (hastalık); ot dışında anlamlar
taşıyan ağızotu (barut), sıçanotu (arsenik); ses
düşmesine uğramış olan çöreotu ve yaygın bir şekilde
gelenekleşmiş olan semizotu, dereotu bitişik yazılır.
c. Nesne, eşya
ve alet adlarından biriyle kurulan birleşik kelimeler:
alçı taşı, bakır
taşı, bileği taşı, cehennem taşı, çakmak taşı, damla
taşı, değirmen taşı, Eskişehir taşı, göz taşı, Hacıbektaş
taşı, inci taşı, kireç taşı, lüle taşı, musalla
taşı, Necef taşı, Oltu taşı, ponza taşı, raspa taşı,
satranç taşı, sünger taşı, yılan taşı, yıldız taşı;
buzul taş, damla taş, dikili taş, kayağan taş, pamuk
taş, sesli taş, yaprak taş.
Arap sabunu, banyo sabunu, el sabunu, tıraş sabunu,
yüz sabunu; el değirmeni, kahve değirmeni, su değirmeni,
yel değirmeni; kahve dolabı, su dolabı; çalışma
odası, oturma odası, yatak odası, yemek odası; cep
saati, duvar saati, kol saati, masa saati; duvar
takvimi, masa takvimi; çalışma masası, yemek masası;
itfaiye aracı, kurtarma aracı; masa örtüsü, yatak
örtüsü; el kitabı, Frenk gömleği, İngiliz anahtarı,
İngiliz sicimi; alt geçit, tüp geçit, üst geçit,
çekme demir, çekme hat, dolma kalem, dönme dolap,
kesme kaya, toplu iğne, vurma çalgılar, vurma sazlar,
yapma çiçek, yarına kereste.
afyon ruhu, katran ruhu, lokman ruhu, nane ruhu,
nışadır ruhu, tuz ruhu.
ç. Yol ve ulaşımla
ilgili birleşik kelimeler:
Arnavut kaldırımı;
çevre yolu, deniz yolu, hava yolu, kara yolu, keçi
yolu, seğirdim yolu, sıçan yolu; köprü yol.
d. Durum, olgu
ve olay bildiren sözlerden biriyle kurulan birleşik
kelimeler:
açık oturum, açık
öğretim, ana dili, ay tutulması, baş ağrısı, baş
belası, baş dönmesi, çıkış yolu, çözüm yolu, dil
birliği, din birliği, güç birliği, güneş tutulması,
ırk birliği, iş birliği, iş bölümü, madde başı,
masa başı, sofra başı, ses uyumu, yer çekimi.
e. Bilim ve
bilgi sözleriyle kurulan birleşik kelimeler:
anlam bilimi, dil
bilimi, edebiyat bilimi, gök bilimi, halk bilimi,
iş bilimi, ruh bilimi, toplum bilimi, toprak bilimi,
yer bilimi; dil bilgisi, halk bilgisi, ses bilgisi,
şekil bilgisi.
f. Yuvar ve
küre sözleriyle kurulan birleşik kelimeler:
alt hava yuvarı,
göz yuvarı, hava yuvarı, ısı yuvarı, ışık yuvarı,
iyon yuvarı, renk yuvarı, su yuvarı, taş yuvarı,
yer yuvarı; ağır küre, düzlem küre, hava küre, ışık
küre, renk küre, su küre, taş küre, yarı küre, yarım
küre.
g. Yiyecek,
içecek adlarından biriyle kurulan birleşik kelimeler:
bohça böreği, fincan
böreği, kol böreği, muska böreği, puf böreği, sac
böreği, sigara böreği, su böreği, talaş böreği,
Tatar böreği, yufka böreği; badem yağı, balık yağı,
çiçek yağı, kuyruk yağı, kekik yağı, susamı yağı;
arpa suyu, maden suyu, meyve suyu, portakal suyu,
vişne suyu; çayır peyniri, Çerkez peyniri, dil peyniri,
kaşar peyniri, tulum peyniri, beyaz peynir; Adana
kebabı, çömlek kebabı, fırın kebabı, Manisa kebabı,
Oltu kebabı, tas kebabı, Urfa kebabı; İnegöl köftesi,
İzmir köftesi; düğün çorbası, ezogelin çorbası,
işkembe çorbası, mantar çorbası, mercimek çorbası,
pirinç çorbası, sebze çorbası, yayla çorbası, yoğurt
çorbası; irmik helvası, kağıt helvası, keten helvası,
koz helvası, susam helvası, tahin helvası, un helvası;
acı badem kurabiyesi, Cenevre kurabiyesi, un kurabiyesi;
Kemalpaşa tatlısı, peynir tatlısı, yoğurt tatlısı;
Çerkez tavuğu, badem şekeri, balık,yumurtası, koç
yumurtası.
burgu makarna, çubuk makarna, fiyonk makarna, şerit
makarna, yüksük makarna; çaylı kek, havuçlu kek,
kakaolu kek, sade kek, tuzlu kek, üzümlü kek; bulgurlu
köfte, çiğ köfte, içli köfte, mercimekli köfte;
dolma biber, kesme şeker, süzme yoğurt, yarma şeftali,
kuru yemiş.
ğ. Gök cisimleri:
Çoban Yıldızı,
Kervan Yıldızı, Kutup Yıldızı, kuyruklu yıldız;
gök kuşağı, yağmur kuşağı; gök taşı, hava taşı,
meteor taşı (krş. Birleşik kelimeler A. 8. ç).
h. Organ veya
organ yerine geçen sözlerden biriyle kurulan birleşik
kelimeler:
aç göz, kene göz,
patlak göz, petek göz, sulu göz, süzgün göz; atlas
kemiği, aşık kemiği, bel kemiği, çekiç kemiği, dirsek
kemiği, elmacık kemiği, kol kemiği, örs kemiği;
orta parmak, serçe parmak, şahadet parmağı, yüzük
parmağı; azı dişi, köpek dişi, süt dişi; kuyruk
sokumu, safra kesesi; çatma kaş, takma bacak, takma
diş, takma kirpik, takma kol; ekşi surat, kepçe
surat; gaga burun, karga burun, kepçe kulak, ağır
ayak, çakır pençe, demir yumruk, kuru kafa, kuru
kemik.
ı. Benzetme
yoluyla insanın bir niteliğini anlatmak üzere bitki,
hayvan ve nesne adlarıyla kurulan birleşik kelimeler:
çetin ceviz, çöpsüz
üzüm; eski kurt, sarı çıyan, sağmal inek; ağır top,
deli balta, eksik etek, eski toprak, eski tüfek,
kara maşa, dipsiz testi, sapsız balta, kapı mandalı,
sabır taşı.
i. Zamanla ilgili
birleşik kelimeler:
bağ bozumu, gece
yarısı, gün ortası, hafta başı, hafta sonu, ay sonu,
yıl sonu.
3. -r /-ar / -er,
-maz /-mez ve -an /-en ekleriyle kurulan sıfat tamlaması
yapısındaki birleşik kelimeler ayrı yazılır:
akar amber, bakar
kör, boyar madde, çalar saat, çıkar yol, döner ayna,
döner kapı, döner kebap, döner kule, döner sahne,
döner sermaye, duyar kat, geçer akçe, güler yüz, koşar
adım, uçar kefal, yatar koltuk, yazar kasa, yeter
sayı, yutar hücre, yüzer havuz, yüzer top; çıkmaz
sokak, geçmez akçe, görünmez haza, ölmez çiçek, tükenmez
kalem; akan yıldız, değişen yıldız, doyuran buhar,
uçan daire, uçan kale, uçan top (krş. Birleşik kelimeler
A. 11).
4. Renk sözü veya
renklerden birinin adıyla kurulmuş isim tamlaması
yapısındaki renk adları ayrı yazılır:
bakır rengi, bal
rengi, çivit rengi, duman rengi, fes rengi, gurup
rengi, gül rengi, gümüş rengi, kiremit rengi, kurşun
rengi, kül rengi, menekşe rengi, portakal rengi, saman
rengi, şarap rengi, şarap tortusu rengi, ten rengi;
ateş kırmızısı, bakla kırı, boncuk mavisi, Çingene
pembesi, çivit mavisi, demir kırı, granit grisi, gece
mavisi, kestane dorusu, küf yeşili, lavanta mavisi,
limon sarısı, maden mavisi, okyanus mavisi, safra
yeşili, sıçan kırı, süt kın, turna kırı (krş. Birleşik
kelimeler A. 14).
5. Rengin tonunu
belirtmek üzere renkten önce kullanılan sıfatlar ayrı
yazılır:
açık mavi, açık yeşil,
kara sarı, kirli sarı, konur al, koyu mavi, koyu yeşil.
6. Sıfatı sonda
olan birleşik kelimeler (isnat grupları) ayrı yazılır:
ayak yalın, baş açık;
başı açık, cebi delik, eli sıkı, gözü açık, kulağı
delik.
7. Grup vurgusu
ilk kelimede olan ikilemeler ayrı yazılır:
adım adım, ağır ağır,
akın akın, allak bullak, aval aval (bakmak), baka
baka, cır cır (ötmek), cik cik (ötmek), çeşit çeşit,
derin derin, gide gide, güzel güzel, kara kara, karış
karış, konuşa konuşa, kös kös (dinlemek), kucak kucak,
şıp şıp (damlamak), şıpır şıpır, tak tak (vurmak),
takım takım, tıkır tıkır, uslu uslu, yavaş yavaş (krş.
Birleşik kelimeler A. 7).
bata çıka, çoluk çocuk, düşe kalka, eciş bücüş, eğri
büğrü, enine boyuna, eski püskü, ev bark, konu komşu,
pılı pırtı, salkım saçak, sere serpe, soy sop, süklüm
püklüm, yana yakıla, yarım yamalak.
m- ile yapılmış ikilemeler
de ayrı yazılır: at mat, çocuk mocuk, dolap molap,
kapı mapı, kitap mitap.
İsim hâl ekleri ve iyelik
ekiyle yapılan ikilemeler de ayrı yazılır: baş
başa, diz dize, el ele, göz göze, iç içe, omuz omuza,
yan yana; baştan başa, daldan dala, elden ele, günden
güne, içten içe, yıldan yıla; başa baş, bire bir,
dişe diş, göze göz, teke tek; ardı ardına, boşu boşuna,
darı darına, günü gününe, peşi peşine, ucu ucuna.
8. Yer adlarında
kullanılan Batı, Doğu, Güney, Kuzey, Güneybatı, Güneydoğu,
Kuzeybatı, Kuzeydoğu, Aşağı, Orta, Yukarı, Küçük,
Büyük, Eski, Yeni, İç, Yakın, Uzak kelimeleri ayrı
yazılır:
Batı Anadolu, Doğu
Anadolu, Batı Trakya, Orta Anadolu, Kuzey Amerika,
Orta Amerika, Güney Amerika, Orta Asya, Orta Avrupa,
Orta Doğu, Yakın Doğu, Uzak Doğu, Güneybatı Anadolu,
İç Anadolu, İç Asya, İç Erenköy, İç Aydınlıkevler,
Küçük Çekmece, Büyük Çekmece, Aşağı Ayrancı, Yukarı
Ayrancı, Küçük Çamlıca, Büyük Çamlıca, Küçük Menderes,
Büyük Menderes, Küçük Melen, Büyük Melen, Eski Kızılelma,
Yeni Kızılelma.
9. Köy, mahalle,
dağ, tepe, göl, deniz, ırmak, su vb. kelimelerle kurulmuş
sıfat tamlaması ve belirtisiz isim tamlaması kalıbındaki
yer adlarında birinci kelime tek başına süz konusu
yer adını anlatabiliyorsa bu tür yer adlarında köy,
mahalle vb. kelimeler ayrı yazılır:
Bahçelievler Mahallesi,
Yunus Emre Mahallesi; Alp dağları, Altay dağları,
Nemrııt dağı; Aral gölü, Balkaş gölü, Léman gölü;
Marmara denizi; Sakarya ırmağı, Meriç nehri, Tuna
nehri.
Bazı örneklerde birleşiğin ilk sözü bir özel isim,
çoğu defa bir şehir adıdır. Bu tür örneklerde ikinci
kelime kullanılmadığı takdirde göl, kür-(ez, dağ,
boğaz değil, şehir anlaşılır. Bundan dolayı ikinci
kelimenin büyük harfle başladığını ilgili bölümde
görmüştük. Bu tür birleşik kelimeler de ayrı yazılır:
Burdur Gölü, Van Gölü; Çanakkale Boğazı, Gülek Boğazı,
İstanbul Boğazı; İskenderun Körfezi, İzmir Körfezi;
Ağrı Dağı (krş. Birleşik kelimeler A. 18).
10. Şahıs adlarından
oluşmuş mahalle, bulvar, cadde, sokak, ilçe, köy vb.
yer ve kuruluş adlarında sondaki unvanlar hariç, şahıs
adları ayrı yazılır:
Gazi Osmanpaşa Mahallesi,
Yunus Emre Mahallesi; Gazi Mustafa Kemal Bulvarı;
Ziya Gökalp Bulvarı; Nene Hatun Caddesi; Fevzi Çakmak
Sokağı, Cemal Nadir Sokağı; Mustafa Kemalpaşa (ilçesi),
Koca Mustafapaşa; Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi,
Sütçü İmam Üniversitesi (krş. Birleşik kelimeler A.
19).
11. Şehirlere
sonradan verilmiş olan unvanlar ayrı yazılır:
Gazi Antep, Gazi
Magosa, Kahraman Maraş, Şanlı Urfa.
12. Bir kelime
birden fazla yerin adı olarak kullanılıyorsa bu yerleri
birbirinden ayırmak için başa getirilen kelimeler
ayrı yazılır:
Anadolu Kavağı, Rumeli
Kavağı, Karadeniz (veya Zonguldak) Ereğlisi, Konya
Ereğlisi, Marmara Ereğlisi.
13. Ait olduğu
dilde ayrı yazılan yabancı yer adları Türkçede de
ayrı yazılır:
Buenos Aires, Frankfurt
ant Main, Freiburg iın Breisgau, Hyde Park, Korlouy
Vary, Mont Blanc, New Orleans, New York, Rio de Janeiro,
Sanı Morino, Wiener Neustadt, Titou Veles (krş. Birleşik
kelimeler A. 20).
14. Ev, ocak ve
yurt kelimeleriyle kurulan birleşik kelimeler ayrı
yazılır:
aş evi, bakım evi,
doğum evi, düğün evi, gözlem evi, huzur evi, konuk
evi, ordu evi, radyo evi, yayın evi; aile ocağı, aş
ocağı, sağlık ocağı: öğrenci yurdu, sağlık yurdu,
yetiştirme yurdu.
15. Ara, daş,
öte, sıra sözlerinin sona getirilmesiyle oluşturulan
birleşik kelime ve terimler ayrı yazılır:
devletler arası, kıtalar
arası, milletler arası, uluslar arası; ahlâk dışı,
çağ dışı, din dışı, kanun dışı, olağan dışı, yasa
dışı; fizik ötesi, kızıl ötesi, mor ötesi; aklı sıra,
ardı sıra, peşi sıra, yanı sıra.
Somut olarak yer belirten alt sözüyle oluşturulan
birleşik kelime ve terimler de ayrı yazılır: deri
altı, su altı, toprak altı, yer altı, (kr, Birleşik
kelimeler A. 16).
16. Alt, üst,
ana, ön, art, arka, yan, karşı, iç, dış, orta, büyük,
küçük, sağ, sol, peşin, bir, iki, tek, çok, çift sözlerinin
başa getirilmesiyle oluşturulan birleşik kelime ve
terimler ayrı yazılır:
alt tabaka, alt yapı,
alt yazı; üst kat, üst küme, üst yazı; ana arı, ana
bilim dalı, ana cadde, ana dil, ana dili, ana düşünce,
ana fikir, ana kent, ana şehir, ana vatan, ana yön,
ana yurt; ön çalışma, ön denetim, ön lisans, ön seçim,
ört söz, ön ; art, ön yargı; art damak, art düşünce,
art niyet; arka teker; yan cümle, yan etki; karşı
devrim, karşı görüş, karşı oy; iç barış, iç deniz,
iç kulak, iç savaş, iç tüzük; dış borç, dış gezi,
dış hat, dış piyasa; orta dalga, orta elçi, orta kulak,
orta oyunu, orta öğrenim; büyük anne, büyük baba,
büyük elçi, büyük şehir; küçük dil, küçük hanım, küçük
harf, küçük parmak; sağ açık, sağ bek; sol açık, sol
bek; peşin fikir, peşin hüküm; bir çenekliler, bir
çenetli, birgözeli, bir hücreli, bir terimli; iki
anlamlı, iki canlı, iki cinslikli, iki çenekliler,
iki düzlemli, iki eşeyli; tek anlamlı, tek erkçi,
tek eşli, tek hücreli, tek renkli, tek sesli; çok
anlamlı, çok düzlemli, çok eşli, çok fazlı, çok gözeli,
çok hücreli; çift ayaklılar, çift dişliler, çift kanatlılar,
çift parmaklılar.
17. Birden fazla
kelimeden oluşan sayılar ayrı yazılır:
on dört, elli iki,
yüz altmış dört, kırk bir, üç yüz kırk yedi, bin dokuz
yüz doksan altı ( krş. Birleşik kelimeler A, 22).
18. İçinde bulunduğumuz
gün ve dönemin dışında belli bir tarihi gösteren bu
gün kelimesiyle şu gün, o gün, ertesi gün, geçen
gün, her gün, öbür gün kelimeleri ayrı yazılır.
19. Kanunda bitişik
yazılanlar dışında kuruluş adları ayrı yazılır:
Türkiye Büyük Millet
Meclisi, Türk Dil Kurumu, Yüksek Seçim Kurulu, Devlet
Malzeme Ofisi, Emekli Sandığı, Atatürk Orman Çiftliği
(krş. Birleşik kelimeler A. 30).
20. Herhangi bir
sözündeki bir kelimesi gelenekleşmiş olarak ayrı yazılır.
Birleşik kelimelerin
dışında kalan atasözleri ve deyimler ayrı yazılır:
Akıl yaşta değil
baştadır; akıntıya kürek çekmek, çam devirmek, çanak
tutmak, gönlünden geçirmek, göz atmak, kulak asmak,
kulak vermek, çantada keklik, devede kulak, kepçe
kuyruk, yağlı kuyruk, yüz görümlüğü.
|
